وقتی یک کشاورز حساب پس‌انداز آبی خود و بقیه را خالی می‌کند
اگر هر سال از حساب بانکی خود بیشتر از درآمدتان برداشت کنید، سرانجام چه اتفاقی می‌افتد؟ در کشاورزی ایران، همین اتفاق در بسیاری از آبخوان‌ها رخ داده است. آب زیرزمینی بخشی از سرمایه طبیعی یک منطقه است. بارندگی، نفوذ آب از رودخانه‌ها و جریان‌های زیرزمینی می‌توانند این ذخیره را تغذیه کنند. اما اگر میزان برداشت در بلندمدت از میزان تغذیه بیشتر باشد، موجودی آبخوان کاهش پیدا می‌کند.
در ظاهر، ممکن است برای مدتی مشکلی دیده نشود. چاه همچنان آب دارد و کشاورز محصول برداشت می‌کند. اما با پایین رفتن سطح آب، هزینه پمپاژ می‌تواند افزایش یابد. در برخی مناطق، کیفیت آب نیز افت می‌کند و افزایش شوری به خاک و محصول آسیب می‌زند.
پژوهشی که سال ۲۰۲۱ در نشریه Scientific Reports منتشر شد، برآورد کرد که ذخایر آب زیرزمینی ایران در فاصله سال‌های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۵ حدود ۷۴ میلیارد متر مکعب کاهش یافته است. این رقم نشان می‌دهد که مسئله فقط کمبود بارندگی نبوده و برداشت انسانی نقش عمده‌ای در تخلیه منابع داشته است.
این مساله برای کشاورزی که از راه فروش محصول زندگی می‌کند، این آمار چه معنایی دارد؟
فرض کنیم دو کشاورز در یک دشت فعالیت می‌کنند. یکی برداشت خود را افزایش می‌دهد و دیگری می‌کوشد مصرف آب را کاهش دهد. اگر محدودیت مؤثری برای مجموع برداشت وجود نداشته باشد، کشاورز دوم ممکن است هزینه کاهش مصرف را بپردازد، بی‌آنکه آبخوان تغذیه شود و بهبود پیدا کند. اینجا است که مدیریت آب از یک تصمیم فردی فراتر می‌رود. نمی‌توان از یک کشاورز انتظار داشت که به‌تنهایی مساله برداشت بی‌رویه از یک آبخوان مشترک را حل کند. بدون اندازه‌گیری برداشت، قواعد روشن و اجرای منصفانه آنها، حتی روش‌های جدید آبیاری نیز ممکن است به کاهش واقعی مصرف آب در مقیاس حوضه منجر نشوند.
افزایش بهره‌وری آبیاری مفید است، اما اگر آب صرفه‌جویی‌شده صرف گسترش سطح زیر کشت شود، فشار بر منابع زیرزمینی ممکن است همچنان ادامه پیدا کند.
موضوع دیگری نیز وجود دارد: درآمد کشاورز.
اگر قرار باشد سطح زیر کشت محصولات پرمصرف کاهش یابد، باید درباره درآمد جایگزین، بازار محصولات دیگر، هزینه تغییر روش تولید و حمایت در دوره گذار صحبت کرد. توصیه به کاهش مصرف، بدون توجه به معیشت کشاورزان، کافی نیست.
مدیریت پایدار آب باید هم وضعیت آبخوان را در نظر بگیرد و هم زندگی کسانی را که به آن وابسته‌اند.
مساله اصلی این نیست که کشاورزان مقصرند یا نه. باید پرسید چگونه می‌توان نظام تولید کشاورزی را طوری اصلاح کرد که برداشت امروز، امکان تولید فردا را از بین نبرد.
پرسش مهم این است: اگر آب زیرزمینی سرمایه مشترک یک دشت باشد، چه کسی حق برداشت دارد و چه کسی مراقب حفاظت از این سرمایه است؟
Comments