خانه از پای‌بست...خانه‌ای که زیر پای‌مان خالی می‌شود
فرض کنید که مالک خانه‌ای در منطقه‌ای نسبتا مرفه در تهران باشید. یا خانه‌ای ویلایی در منطقه‌ای در اصفهان دارید و می‌خواهید به فرزندان‌تان منتقل کنید. آیا ممکن است ارزش خانه‌ای که برای خریدنش سال‌ها زحمت کشیده‌اید، به دلیل اتفاقی که ده‌ها متر زیر زمین می‌افتد کاهش یابد؟
برای بسیاری از خانواده‌های ایرانی، خانه مهم‌ترین دارایی زندگی است. کسی که سال‌ها پس‌انداز کرده، وام گرفته یا بخشی از درآمدش را صرف خرید خانه کرده، انتظار دارد دست‌کم این دارایی امنیت نسبی داشته باشد. اما امنیت یک ساختمان فقط به کیفیت مصالح، مهندسی سازه و موقعیت محله وابسته نیست. وضعیت زمین زیر ساختمان هم اهمیت دارد. یکی از پیامدهای برداشت بیش از اندازه آب زیرزمینی، فرونشست زمین است.
در بعضی از آبخوان‌ها، با پایین رفتن سطح آب زیرزمینی، فشار مؤثر وارد بر لایه‌های رسوبی افزایش می‌یابد. اگر رسوبات فشرده شوند، سطح زمین ممکن است پایین برود. بخشی از این فشردگی می‌تواند برگشت‌ناپذیر باشد. در چنین شرایطی، حتی بازگشت آب به آبخوان هم الزاماً ظرفیت ذخیره‌سازی ازدست‌رفته را احیا نمی‌کند.
این مساله در ایران ابعاد قابل توجهی پیدا کرده است.
در پژوهشی که سال ۲۰۲۴ در مجله Science Advances منتشر شد، پژوهشگران با بررسی داده‌های ماهواره‌ای دوره ۲۰۱۴ تا ۲۰۲۰ نشان دادند که حدود ۵۶ هزار کیلومتر مربع از مساحت ایران در معرض فرونشست قرار داشته است. در بیش از سه هزار کیلومتر مربع، سرعت فرونشست از ده سانتی‌متر در سال بیشتر بوده است.
البته فرونشست به معنای تخریب قطعی تمام ساختمان‌های یک منطقه نیست. میزان آسیب به سرعت و الگوی تغییر شکل زمین، ویژگی‌های خاک، نوع سازه و وضعیت زیرساخت‌ها بستگی دارد. به‌ویژه نشست نامتقارن می‌تواند برای ساختمان‌ها و تأسیسات خطرناک باشد. اما موضوع فقط ساختمان نیست. خطوط راه‌آهن، جاده‌ها، لوله‌های آب و گاز و شبکه‌های فاضلاب نیز ممکن است در معرض آسیب قرار بگیرند.
حالا به مساله از دید یک صاحب‌خانه نگاه کنیم.
اگر قرار باشد در منطقه‌ای زندگی کنید که زمین آن در حال نشست است، آیا نباید پیش از خرید یا سرمایه‌گذاری از وضعیت فرونشست آن مطلع باشید؟
آیا اطلاعات مربوط به تغییرات سطح آب زیرزمینی و نرخ فرونشست باید در دسترس خریداران خانه، سازندگان و شهرداری‌ها باشد؟
اگر برداشت بی‌رویه از منابع زیرزمینی به زیرساخت‌ها آسیب برساند، چه نهادی مسئول پیشگیری و کاهش خسارت است؟
مدیریت آب زیرزمینی فقط مساله کشاورزی یا حفاظت از طبیعت نیست. با امنیت دارایی مردم و هزینه نگهداری شهرها نیز ارتباط دارد.
شاید کسی به وضعیت یک آبخوان علاقه نداشته باشد، اما احتمالاً می‌خواهد بداند زمین زیر خانه‌اش چه وضعیتی دارد.
پرسش پایانی: آیا می‌دانید زمین محله‌ای که در آن زندگی می‌کنید در حال فرونشست است یا نه؟
Comments